Żeby zostać sędzią w 2026 roku, trzeba zwykle ukończyć studia prawnicze i 36-miesięczną aplikację sędziowską w KSSiP, zdać egzamin sędziowski i co najmniej 3 lata orzekać jako asesor, choć doświadczeni prokuratorzy, adwokaci, radcowie prawni i notariusze mogą ubiegać się o urząd bez aplikacji.

Jakie warunki trzeba spełnić, żeby zostać sędzią?

Pierwszym stanowiskiem sędziowskim jest zwykle sędzia sądu rejonowego. Warunki powołania na nie wymienia art. 61 § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 334; nowelizacje z lat 2024–2026 nie zmieniły tego artykułu). Kandydat musi:

  1. mieć wyłącznie obywatelstwo polskie, korzystać z pełni praw cywilnych i publicznych oraz nie być prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego ani za umyślne przestępstwo skarbowe;
  2. być nieskazitelnego charakteru;
  3. ukończyć w Polsce wyższe studia prawnicze z tytułem magistra albo mieć zagraniczne studia prawnicze uznane w Polsce;
  4. mieć stan zdrowia pozwalający pełnić obowiązki sędziego;
  5. mieć ukończone 29 lat;
  6. złożyć egzamin sędziowski lub prokuratorski;
  7. jako asesor sądowy pełnić obowiązki sędziego co najmniej przez 3 lata.

Próg 29 lat dotyczy sądu rejonowego. Do sądu okręgowego ustawa wymaga już stażu: co najmniej 4 lat pracy jako sędzia sądu rejonowego lub prokurator albo na przykład 6 lat wykonywania zawodu adwokata, radcy prawnego lub notariusza (art. 63). Warunki z punktów 6 i 7 nie dotyczą części doświadczonych prawników.

Jak wygląda droga do zawodu sędziego przez aplikację w KSSiP?

Standardowa ścieżka prowadzi przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury (KSSiP) i ma pięć etapów:

Etap Czas trwania i forma Podstawa prawna
Studia na kierunku prawo Jednolite studia magisterskie, stacjonarne 9–12 semestrów; niestacjonarne mogą trwać dłużej art. 65 ust. 3 i 4 PSW, § 8 rozporządzenia w sprawie studiów
Konkurs na aplikację Test wiedzy, potem praca pisemna art. 18 ustawy o KSSiP
Aplikacja sędziowska 36 miesięcy art. 27 ustawy o KSSiP
Egzamin sędziowski Część pisemna i ustna art. 32 ustawy o KSSiP
Asesura sądowa 4 lata orzekania (do powołania na sędziego trzeba przepracować co najmniej 3 lata); wniosek o powołanie składa się przed upływem 36 miesięcy art. 106i § 8 i art. 106xa u.s.p.

Przy minimalnych okresach z przepisów (9 semestrów studiów, 3 lata aplikacji, 3 lata asesury) od początku studiów do powołania mija więc co najmniej około 10,5 roku, nie licząc przerw między etapami.

Studia prawnicze

Prawo można studiować w Polsce wyłącznie jako jednolite studia magisterskie (§ 8 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia w sprawie studiów, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1207). Czas trwania określa art. 65 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (PSW). Art. 61 u.s.p. wymaga dyplomu magistra prawa i nie stawia warunku co do formy studiów, więc studia niestacjonarne (zaoczne) dają takie same uprawnienia jak stacjonarne. Studia podyplomowe ani kursy nie zastąpią tego dyplomu.

Konkurs do KSSiP

Nabór ogłasza Minister Sprawiedliwości w zarządzeniu, w którym wyznacza też limit przyjęć zależny od potrzeb kadrowych sądów i prokuratury (art. 17 ust. 1 ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 217 z późn. zm.). Pierwszy etap konkursu to test z poszczególnych dziedzin prawa. Drugi to praca pisemna, która sprawdza wykładnię i stosowanie prawa. Do drugiego etapu przechodzą kandydaci z najlepszymi wynikami testu. Co do zasady jest ich dwa razy więcej niż łączny limit przyjęć na aplikację sędziowską i prokuratorską, a przy równej liczbie punktów na ostatnim miejscu przechodzą wszyscy z tym wynikiem (art. 18 ust. 2). Aplikantem może zostać osoba, która ma obywatelstwo polskie, korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, ma nieposzlakowaną opinię, nie została prawomocnie skazana za przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego ani za przestępstwo skarbowe, ma dyplom magistra prawa i stan zdrowia pozwalający pracować jako sędzia lub prokurator (art. 24 ust. 1).

Aplikacja i egzamin sędziowski

Aplikacja trwa 36 miesięcy i łączy zajęcia w KSSiP z praktykami (art. 27 ustawy o KSSiP). Rozporządzenie o stypendium aplikantów (Dz.U. 2026 poz. 594) określa dodatek dla aplikantów odbywających zajęcia w Krakowie albo w Gdańsku.

Egzamin sędziowski ma część pisemną i ustną. Zdaje go ten, kto zdobędzie co najmniej 60% możliwych punktów z każdej części, a w części ustnej nie mniej niż 50% z każdej dziedziny. Do części ustnej nie dopuszcza się zdającego, który za jedno z zadań praktycznych uzyskał mniej niż 30% punktów (art. 32 ust. 3 i 4). Od 16 kwietnia 2026 r. aplikant, który nie zdał egzaminu (osoby po aplikacji sprzed tej daty obejmują przepisy przejściowe, art. 2–3 noweli), może podejść do niego ponownie tylko dwa razy. Trzecie podejście musi się odbyć najpóźniej 5 lat po ukończeniu aplikacji (Dz.U. 2026 poz. 444, nowe art. 33 ust. 3a–3d).

Asesura i powołanie na sędziego

Aplikanci, którzy zdali egzamin, trafiają na listę klasyfikacyjną ułożoną według punktów z egzaminu i w tej kolejności wybierają wolne stanowiska asesorskie, dopóki są dostępne. Kto nie zdążył wybrać stanowiska, może na swój wniosek trafić na listy z 3 kolejnych lat. Aplikant, który ma także obywatelstwo innego państwa, nie może wybrać stanowiska asesorskiego (art. 33a ust. 5a ustawy o KSSiP). Asesora sądowego mianuje Prezydent RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Asesor przez 4 lata pełni obowiązki sędziego (art. 106i § 1 i 8 u.s.p.).

Przed upływem 36 miesięcy orzekania asesor może złożyć wniosek o powołanie na stanowisko sędziego sądu rejonowego. Jego kwalifikacje ocenia sędzia wizytator, potem kandydaturę opiniuje kolegium sądu okręgowego (art. 106xa), a na końcu ocenia ją KRS. Sędziów powołuje Prezydent RP na wniosek KRS, na czas nieoznaczony (art. 179 Konstytucji RP). Jeśli asesor nie złoży wniosku, jego stosunek służbowy wygasa po 4 latach. Wygasa też wtedy, gdy KRS nie przedstawi wniosku o jego powołanie (art. 106k § 2).

Czy można zostać sędzią bez aplikacji sędziowskiej?

Tak. Art. 61 § 2 u.s.p. zwalnia z egzaminu sędziowskiego i asesury osoby, które przed powołaniem:

  • były sędziami sądu administracyjnego lub wojskowego,
  • były prokuratorami,
  • pracowały w polskiej uczelni, Polskiej Akademii Nauk, instytucie badawczym lub innej placówce naukowej i mają tytuł profesora albo stopień doktora habilitowanego nauk prawnych,
  • wykonywały zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza co najmniej przez 3 lata,
  • były prezesem, wiceprezesem lub radcą Prokuratorii Generalnej RP co najmniej przez 3 lata.

Prokuratorzy, pracownicy naukowi, adwokaci, radcowie prawni i notariusze muszą zajmować takie stanowisko lub wykonywać taki zawód w ciągu 5 lat przed zgłoszeniem się na wolne stanowisko sędziowskie (art. 61 § 5). Przy powołaniu do sądu rejonowego pozostałe warunki z art. 61 § 1 obowiązują także na tej drodze, w tym wiek co najmniej 29 lat i nieskazitelny charakter. Kandydat zgłasza się na ogłoszone wolne stanowisko w ciągu 14 dni od obwieszczenia i może wskazać tylko jedno stanowisko (art. 57 § 1). KRS rozpatruje kandydaturę i może przedstawić wniosek o powołanie, a sędziego powołuje Prezydent RP.

Osobna, krótsza aplikacja jest przeznaczona dla osób pracujących w sądach i prokuraturach. Aplikacja uzupełniająca sędziowska trwa 18 miesięcy. Zajęcia odbywają się w soboty i niedziele, a praktyki jeden dzień w tygodniu (art. 37f ustawy o KSSiP). Mogą ją odbyć referendarze sądowi, asystenci sędziów i asystenci prokuratorów, którzy w dniu konkursu pracują na takim stanowisku i w ciągu 5 lat przed konkursem przepracowali na nich łącznie co najmniej 2 lata (art. 37b ust. 1 pkt 2 i 3; przy niepełnym etacie okres ten się wydłuża, ust. 2). Od 3 kwietnia 2026 r. dotyczy to także starszych asystentów sędziów (Dz.U. 2026 poz. 370, art. 5).

Ile kosztuje droga do zawodu sędziego?

Studia. Uczelnia publiczna może pobierać opłaty między innymi za studia niestacjonarne (art. 79 ust. 1 pkt 1 PSW). Za studia stacjonarne w języku polskim może pobierać opłaty tylko w sytuacjach wymienionych w tym przepisie, na przykład za powtarzanie zajęć. Wysokość opłat każda uczelnia ustala przed rekrutacją i publikuje w swoim Biuletynie Informacji Publicznej (art. 80 ust. 2 i 5 PSW). Dotyczy to każdej uczelni, także niepublicznej.

Opłata za konkurs do KSSiP. Wynosi 50% minimalnego wynagrodzenia za pracę (rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 20 października 2015 r., Dz.U. 2015 poz. 1757). Kwotę dla danego naboru podaje ogłoszenie o naborze (art. 17 ust. 3 ustawy o KSSiP). Kandydat, który na piśmie wycofa się najpóźniej 21 dni przed pierwszym etapem konkursu, może odzyskać 2/3 opłaty (art. 21 ust. 3). Konkurs na aplikację uzupełniającą kosztuje połowę tej kwoty (art. 37e).

Stypendium aplikanta. Aplikant może otrzymać miesięczne stypendium (art. 41a ustawy o KSSiP). Kwoty określa § 2 rozporządzenia o stypendium (stan na 11.10.2026):

Okres aplikacji Stypendium miesięcznie
Pierwsze 12 miesięcy 5766 zł
Po 12 miesiącach 6366 zł
Dodatek zależny od miejsca zamieszkania od 150 do 650 zł; nie przysługuje, jeśli aplikant mieszka w miejscowości, w której ma zajęcia, ani za miesiąc bez zajęć stacjonarnych

Stypendium co do zasady trzeba zwrócić między innymi po niezdaniu egzaminu sędziowskiego albo po nieprzyjęciu propozycji pracy na stanowisku asesora. Ustawa przewiduje wyjątki, na przykład z powodu stanu zdrowia albo opieki nad dzieckiem. Zwrotu nie ma też po przepracowaniu co najmniej 3 lat w sądownictwie powszechnym lub prokuraturze w ciągu 6 lat od ukończenia aplikacji; przy krótszym zatrudnieniu zwrot jest proporcjonalny do okresu niepozostawania w zatrudnieniu (art. 41c ust. 2 pkt 3 i ust. 3). Aplikantom aplikacji uzupełniającej stypendium nie przysługuje. W dniach zajęć, praktyk i egzaminu zachowują wynagrodzenie z pracy (art. 37f ust. 4 i art. 37i).

Ile zarabia sędzia w 2026 roku?

Wynagrodzenie zasadnicze sędziego to iloczyn podstawy i mnożnika z załącznika do u.s.p. (art. 91 § 1c i § 2). Szersze zestawienie znajdziesz w tekście o zarobkach sędziów w Polsce, a wynagrodzenie na najniższym szczeblu w tekście o zarobkach sędziego sądu rejonowego. Podstawą jest przeciętne wynagrodzenie z II kwartału poprzedniego roku, ogłaszane przez Prezesa GUS. Na 2026 r. wynosi ona 8748,63 zł (komunikat Prezesa GUS, M.P. 2025 poz. 743). Ustawa okołobudżetowa na 2026 r. (Dz.U. 2025 poz. 1840) nie zmienia tej podstawy.

Stawka Mnożnik Wynagrodzenie zasadnicze brutto w 2026 r. Na jakim stanowisku
1 2,05 17 935 zł sąd rejonowy (start)
2 2,17 18 985 zł sąd rejonowy
3 2,28 19 947 zł sąd rejonowy
4 2,36 20 647 zł sąd rejonowy, sąd okręgowy (start)
5 2,50 21 872 zł sąd rejonowy, sąd okręgowy
6 2,65 23 184 zł sąd okręgowy
7 2,75 24 059 zł sąd okręgowy, sąd apelacyjny (start)
8 2,92 25 546 zł sąd okręgowy, sąd apelacyjny
9 3,12 27 296 zł sąd apelacyjny
10 3,23 28 258 zł sąd apelacyjny

Kwoty wyliczyła redakcja (podstawa × mnożnik) i zaokrągliła do pełnych złotych. Stawki oznaczone jako start przysługują przy obejmowaniu stanowiska. Jeśli sędzia na niższym stanowisku miał już stawkę czwartą lub piątą (sąd okręgowy) albo siódmą lub ósmą (sąd apelacyjny), obejmuje stanowisko odpowiednio w stawce piątej lub szóstej albo ósmej lub dziewiątej (art. 91a § 1). Poprzednia stawka na równorzędnym stanowisku sędziowskim lub prokuratorskim nie może zostać obniżona (art. 91a § 2). W ramach stawek przewidzianych dla stanowiska sędzia przechodzi do wyższej po każdych kolejnych 5 latach pracy na nim, a kara dyscyplinarna inna niż upomnienie, trzykrotne wytknięcie uchybienia albo trzykrotne zwrócenie uwagi wydłużają ten okres o 3 lata (art. 91a § 3 i 6). Okres asesury wlicza się do stażu sędziego sądu rejonowego (art. 91a § 4). Na 2027 r. podstawą będzie przeciętne wynagrodzenie z II kwartału 2026 r., czyli 9233,13 zł (M.P. 2026 poz. 779), o ile ustawa okołobudżetowa na 2027 r. nie postanowi inaczej. Stawka pierwsza wyniosłaby wtedy około 18 928 zł.

Do wynagrodzenia zasadniczego dochodzą:

  • dodatek za długoletnią pracę: od 6. roku pracy 5% wynagrodzenia zasadniczego, potem o 1 punkt procentowy więcej za każdy rok, maksymalnie 20% (art. 91 § 7);
  • dodatek funkcyjny: za funkcje pełnione w sądzie; które funkcje go dają i jak się go ustala, określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości (art. 91 § 6 i 8);
  • gratyfikacja jubileuszowa: od 100% miesięcznego wynagrodzenia po 20 latach pracy do 400% po 45 latach (art. 92 § 3).

Asesor sądowy zarabia 80% wynagrodzenia zasadniczego sędziego sądu rejonowego w stawce pierwszej, powiększonego o należną składkę na ubezpieczenie społeczne (art. 106y § 1).

Do kiedy orzeka sędzia i jakie ma gwarancje?

Sędzia przechodzi w stan spoczynku z dniem ukończenia 65 lat. Jeśli od 12 do 6 miesięcy przed 65. urodzinami oświadczy Krajowej Radzie Sądownictwa, że chce dalej orzekać, i przedstawi zaświadczenie o stanie zdrowia, KRS może się na to zgodzić, gdy uzasadnia to interes wymiaru sprawiedliwości lub ważny interes społeczny, najdłużej do 70. roku życia (art. 69 § 1, 1b i 3 u.s.p.). Sędzia będący kobietą może na swój wniosek przejść w stan spoczynku po ukończeniu 60 lat (art. 69 § 2b). Sędzia, który przechodzi w stan spoczynku z powodu wieku, choroby lub utraty sił, otrzymuje uposażenie równe 75% wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wysługę lat z ostatniego stanowiska. Przy przejściu w stan spoczynku dostaje też jednorazową odprawę w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia (art. 100 § 2 i 4).

Konstytucja zapewnia sędziom niezawisłość, nieusuwalność i immunitet. Sędziego nie można bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie pociągnąć do odpowiedzialności karnej ani pozbawić wolności. Wyjątkiem jest zatrzymanie na gorącym uczynku przestępstwa, gdy jest ono niezbędne dla prawidłowego toku postępowania (art. 178–181 Konstytucji RP).

Najczęściej zadawane pytania

Czy jest górna granica wieku, żeby zostać sędzią?

Formalnie nie. Ustawa o ustroju sądów powszechnych nie ustala górnej granicy wieku kandydata na sędziego, ale sędzia przechodzi w stan spoczynku z dniem ukończenia 65 lat (art. 69 § 1), więc czas na tę ścieżkę jest w praktyce ograniczony. Próg 29 lat dotyczy kandydata do sądu rejonowego. Limity wieku dla kandydatów na aplikację w KSSiP (35 lat) i na aplikację uzupełniającą (40 lat) przestały obowiązywać po wyroku Trybunału Konstytucyjnego K 3/22, ogłoszonym w Dz.U. 2022 poz. 2695.

Czy można pracować w trakcie aplikacji sędziowskiej?

Co do zasady nie. Aplikant nie może podejmować zatrudnienia ani innego zajęcia, z wyjątkiem pracy dydaktycznej lub naukowej i zajęć naukowych, dydaktycznych albo publicystycznych, jeśli nie przeszkadzają w aplikacji. Zamiar ich podjęcia trzeba zgłosić Dyrektorowi KSSiP, który może się sprzeciwić (art. 47 ustawy o KSSiP). Praktyki trwają od poniedziałku do piątku, do 8 godzin dziennie, a Dyrektor KSSiP może zarządzić zajęcia lub praktykę w sobotę (§ 8 rozporządzenia w sprawie odbywania aplikacji, Dz.U. 2026 poz. 496).

Czy sędzia płaci składki ZUS i dostaje emeryturę?

Nie. Od wynagrodzenia sędziego nie odprowadza się składek na ubezpieczenie społeczne (art. 91 § 9 u.s.p.), a za pracę na stanowisku sędziego nie przysługuje emerytura z ZUS (art. 100 § 5). Zamiast emerytury sędzia w stanie spoczynku pobiera uposażenie. Jeśli stosunek służbowy sędziego rozwiąże się albo wygaśnie w przypadkach z art. 68 (zrzeczenie się urzędu, złożenie z urzędu, utrata obywatelstwa), składki za okres służby przekazuje się do ZUS (art. 91 § 10). Asesor jest objęty ubezpieczeniem społecznym (art. 106y § 1).